در این نظریه لگویین به این اشاره دارد که اولین ابزاری که انسان ساخته ابزار شکار نبوده است، بلکه توبره و کیسه جمع آوری غذا بوده. او معتقد است که آدم‌ها پیش از شکار، همگی غذا جمع‌کن‌هایی بوده اند که به شکل روزانه به این کار می پرداختند و البته این مهم را زنان انجام می‌دادند. زنان به دنبال جمع کردن میوه‌ها و دانه‌ها رفته و آن‌ها را در توبره به غارها می‌آوردند.
کد خبر: ۶۴۷۵۸
تاریخ انتشار: ۲۹ مهر ۱۳۹۸ - ۱۱:۵۳        21 October 2019



چرا زنان قهرمان داستان‌ها و افسانه‌ها نمی‌شوند؟

هدا حدادی، شاعر، نویسنده و تصویرگر ایرانی جوایز جهانی متعددی را دریافت کرده است

''چرا در اغلب این افسانه ها شخصیت دختربچه یا زن داستان در حد شخصیت باقی می‌ماند و هیچگاه تبدیل به قهرمان نمی‌شود" هدا حدادی، نویسنده، شاعر و تصویرگر ایرانی درباره این موضوع در صفحه فیسبوک خود نوشته است.

چندی پیش که با شکوفه، دوست و ناشر عزیز درباره افسانه های دنیا حرف می‌زدم و درباره این که چرا در اغلب این افسانه ها شخصیت دختربچه یا زن داستان در حد شخصیت باقی می‌ماند و هیچگاه تبدیل به قهرمان نمی‌شود صحبت می‌کردیم، حرف از اورسلا لگویین‌ و نظریه جالب او شد. نمی دانم این ترجمه خوبی باشد اما شاید بتوانیم به آن "تئوری داستانی توبره" بگوییم.

در این نظریه لگویین به این اشاره دارد که اولین ابزاری که انسان ساخته ابزار شکار نبوده است، بلکه توبره و کیسه جمع آوری غذا بوده. او معتقد است که آدم‌ها پیش از شکار، همگی غذا جمع‌کن‌هایی بوده اند که به شکل روزانه به این کار می پرداختند و البته این مهم را زنان انجام می‌دادند. زنان به دنبال جمع کردن میوه‌ها و دانه‌ها رفته و آن‌ها را در توبره به غارها می‌آوردند.

اما ارتباط این ابزار با داستان های بشر چیست؟

لگویین معتقد است که هر شب در غارها داستان‌هایی که گفته می‌شد داستان دانه جمع کنی زنان بوده است. چیزی شبیه این: "اول یک گردو پیدا کردم، بعد یک بادام پیدا کردم، بعد چند تا زالزالک چیدم، چند تا پرنده دیدم، خوشحال شدم، یک بادام دهان بچه‌ام گذاشتم ، یک مار دیدم، کمی آبتنی کردم و به خانه برگشتم."

این گونه داستان‌ها که همواره در سیکل کارهای روزانه تعریف می‌شده و لگویین معتقد است که پیوندی عمیق با طبیعت یک زن دارد؛ داستان های دایره وار و بی حادثه و تنها شرح حالات و احساسات آن روز آن زن بوده است.

در این نوع نگاه، طبیعت خود یک زن است چون خلق می‌کند و آفرینشش حرکتی دوار دارد، مدام در سیکل فصل‌ها و چرخش های خواب و بیداری طبیعت، تکرار می شود. انسان مونث نیز موجودی است که در این سیکل‌ها زیست می کند (چرخه قاعدگی، زایمان، روایتگری جزییات بازگشت پذیر روزانه و غیره)

زنان غذا می آورند، زنان بچه داری می کنند، زنان قصه می گویند و مردها که نه مشغول بچه و نه مشغول دانه جمع کردن بوده اند گاهی به شکار می‌روند.

چرا زنان قهرمان داستان‌ها و افسانه‌ها نمی‌شوند؟

شکار رفتن امری روزمره نیست، یک حادثه و یک رویداد است، پر از ماجراست، پر از تعقیب و گریز و کشمکش است، برنده و بازنده دارد و هیجان انگیز است و به سرعت تبدیل به داستان غالب نوع بشر می‌شود، تا جایی که بر دیواره‌ غارها تصویرگری شده و ثبت و ضبط می‌شود.

به این ترتیب است که داستان های زنان کم کم به حاشیه رانده می‌شود و تا به امروز آنچه از داستان‌ها می دانیم و آنچه برای ما به جا مانده است داستان‌های مردان هستند.

در تمام تاریخ داستان نویسی و امروز در کلاس ها، داستان چیزی است که گره های داستانی، اوج و فرود و حادثه و شخصیت و کنش و واکنش دارد و در یک یا چند خط داستانی حرکت می‌کند و به انتهایی قانع کننده تلخ یا شیرین یا تعلیقی می‌رسد. داستان های امروز ما نیز داستان‌های شکار هستند نه داستان‌های دانه جمع کنی.

با این نظریه موافق باشیم یا مخالف، باید بگویم که به خیلی از سوالات من درباره داستان پاسخ می‌دهد.

چرا زنان قهرمان داستان‌ها و افسانه‌ها نمی‌شوند؟

زمانش رسیده است تا هر زنی که داستان می نویسد و هر مادر یا مربی که داستانی را برای کودکی تعریف می‌کند کمی به کلیشه‌های جنسیتی و جبر تاریخ آگاه‌تر باشد

این که چرا قرن هاست زنان نویسنده داستان های مردانه می نویسند؟ چرا در روایت های شفاهی اقوام نیز حتی آنجا که شخصیت اصلی ماجرا یک زن است، نگاه راوی مردانه است؟ چرا در داستان‌های ما زن، آن زنی است که مردان و جامعه مردسالارانه می‌پسندند؟

سیندرلا و سفیدبرفی و زیبای خفته و سایر کاراکترهای جهانی شده این چنینی، پرنسس‌ها و ملکه‌ها یا دختران فقیری که ثروتمند می‌شوند در داستان‌های خودشان با آمدن یک مرد، کامل می‌شوند.

زن در این داستان‌ها وظیفه دارد که پیش از هر چیز زیبا باشد و بعد داستان را تا جایی پیش ببرد که مرد داستان وارد شده و آن را تکمیل کند والبته این تکامل، اغلب ازدواج با مرد داستان است.

زن در داستان‌های جدیدتر، اغلب در حد شخصیت داستانی باقی می‌ماند و تبدیل به قهرمان نمی‌شود. اما قهرمان‌‎های امروز که همگی عمل گرا، دارای استعدادهای خاص و توانایی های ویژه اند و می‌توانند نیازداشتن به قهرمان را در مخاطبان زیادی رفع کنند، پسربچه هایی چون هری پاتر یا مردانی چون مرد عنکبوتی هستند.

در نقدی که کیتی کالوتی در نیوزویک ۲۰۱۱ درباره انیمیشن "مگامایند" نوشته است به نکته جالبی اشاره می‌کند که به گمانم می‌شود آن را به بسیاری از داستان‌های متاخر نیز تعمیم داد.

او می‌نویسد: "در این فیلم بعضی شخصیت‌ها فضایی هستند بعضی مرد و صبر کنید، یک زن هم هست که یک خبرنگار است و دو مسئولیت دارد؛ اول اینکه راوی آنچه پسرها انجام می‌دهند باشد و دوم اینکه آدم رباها بربایندش!"

زنان قدرتمند درفیلم های کودکان کجا هستند؟

برای دهه‌ها زنان در فیلم‌ها پشت سر رهبرهای مرد پنهان شده‌اند و همه شبیه باربی هستند. در سومین کنفرانس سالانه زنان و رهبری نشریه نیوزویک در سال جاری، جینا دیویس، بازیگر زن در مورد آخرین یافته های مؤسسه خود در مورد جنسیت در رسانه ها صحبت کرد، که برای کاهش کلیشه های جنسیتی در رسانه‌ها با هدف بچه‌های زیر ۱۱ سال پایه گذاری شد.

تحقیقات دیویس نشان می دهد که برای هر شخصیت زن در یک فیلم کودکان، سه شخصیت مرد وجود دارد. تقریباً ۲۵ درصد از شخصیت‌های زن در لباس‌های جذاب، (معمولاً با برهنگی) نشان داده می شوند. شایع ترین شغل آنها سلطنتی بودن است و آرزوهای آنها تقریباً منحصراً در یافتن رابطه عاشقانه محدود است.

در شرایطی که داستان‌های تولید شده دیزنی و سایر شرکت‌های بزرگ و حتی مافیای نشر دنیا به سرعت بین همه جوامع گسترده می‌شوند شاید رجوع به داستان‌های کهن‌تر بتواند مسائلی را برای ما روشن کند.

بحث افسانه‌ها و داستان های فولکلور، گونه ای که می‌توانیم فرض کنیم به انسان قدیمی تر نزدیک تر است، یعنی داستان هایی که نویسنده مشخص ندارند و سینه به سینه به نسل های بعد منتقل شده اند، چه جایگاهی در این گفتگو خواهند داشت؟

احیانا متفق‌القول هستیم که راویان اصلی داستان های مردم زنان بوده و هستند چون همچنان و در همین دوره و زمانه هم می بینیم که چطور زنان بومی با حفظ و حراست از عروسک های محلی، قصه های مرتبط با هر عروسک را زنده نگه می دارند یا با تکرار نقش هایی خاص در گلیم ها و سایر بافته های خود داستان آن نقش را باز روایت می کنند یا در هنگام کار شعری را زمزمه می‌کنند که داستانی پس خود دارد و روایتی از مصایب زنانه یا یک زن فرضی است.

زن ها پاسداران خرده فرهنگ‌ها هستند و در این بحثی نیست. اما چطور است که باز هم در همین داستان‌ها روایت های مردانه می‌شنویم؟

چرا زنان قهرمان داستان‌ها و افسانه‌ها نمی‌شوند؟

ناشرم که خود در حوزه افسانه‌های دانمارکی پژوهش کرده است معتقد است که آنچه امروز به عنوان افسانه های دانمارکی می‌شناسیم آن چیزی است که راهب‌ها از میان مردم (زنان قصه گو) جمع آوری و مکتوب کرده‌اند.

به این معنا که داستان‌ها توسط مردان راهب شنیده و سپس مرقوم شده اند. از نگاه او تمام این افسانه ها از فیلتر ذهن یک راهب گذشته اند و مردانه‌نویسی شده و نمی توانند واقعیت آن چیزی باشند که زنان پیشین برای آنها روایت کرده‌اند. لحن و نگاه مردانه در این افسانه‌ها نمود دارد و حاکی از تغییراتی است که در اصل روایت رخ داده است.

طبق این واقعیت آنچه امروز حتی از دهان زنان دانمارکی روایت می‌شود تعبیر پسا راهب‌نویسی آن داستان است و داستان اولیه فراموش شده است.

در افسانه ها و داستان های نواحی ایران نیز این نکته به چشم می‌خورد. ساختار خطی مردانه، زیبایی شناسی مردانه، لحن مردانه و پایان بندی مردانه در بسیاری از این داستان های فولکلور نمود دارد.

کاراکتر زن در این روایت ها لزوما زیبا توصیف می‌شود یا زشتی است که زیبا می‌شود و همواره در پیوند با عشق یک مرد تکامل می‌یابد و خوشبخت می‌شود.

ماه پیشونی، دختر دال، دختر انار، گل خندان و بسیاری از این نمونه‌ها که دختران در انتظار مردی که بیاید و جادوی آنها را از بین ببرد، نشسته‌اند.

اما در این میان مدتی است که یک افسانه منحصر به فرد توجه من را به خود جلب کرده است.

افسانه شاماران که در کردستان، آذربایجان و بخش هایی از خراسان همچنین میان کردهای ترکیه، سوریه وعراق رواج دارد و شخصیتی ویژه دارد. این داستان را اولین بار در موزه عروسک‌های ایرانی شنیدم. آقایان گلشن و ناصری کسانی بودند که در این موزه با برپایی کارگاه های ساخت عروسک مناطق ایران به ترویج داستان ها و افسانه ها می پردازند.

افسانه شاماران

چرا زنان قهرمان داستان‌ها و افسانه‌ها نمی‌شوند؟

عروسک شاماران در موزه عروسک و فرهنگ ایران

شاماران (شاه ماران) یک زن-مار است که شاه جهان زیر زمین و آگاه به اسرار گیاهان (به لحاظ طبی) است. شاماران برای مردم منطقه نه یک افسانه که چیزی حقیقی و جزو باورهای آنان است. به شکلی که برای دوری از گزند ها و آسیب ها برایش آش می‌پزند و نقشش را در بسیاری از دست سازه‌های خود